Tấm gương "cách tân nông nghiệp"

Ông Ba Lớn
kỹ thuật ghép cây
cây ca cao
củ sen
Lúa Thần nông  IR8

Má tôi
Làm ruộng
bưởi Năm Roi
Xà lách xoong

Ông Ba Lớn

Mặc dù trông nét mặt bác Ba Lớn trông già hơn ba tôi nhiều, nhưng chúng tôi gọi bằng Bác Ba. Tôi từng được giải thích mối quan hệ bà con của gia đình tôi và bác: chúng tôi có quan hệ với nhau ở đầu Bà Cố: Bà của tôi thứ 8, tên là Đinh Thị Bút, còn Bà Nội của Bác là người chị thứ Hai của bà, tên là Đinh Thị Nữ. Do vai lớn hơn này mà cùng thế hệ (con, cháu, chắt...) của gánh chúng tôi nhỏ hơn, phải gọi gánh của Bác là anh hoặc chị nếu cùng thế hệ. Do Ba tôi và Bác là đời thứ ba của hai bà (đồng cấp), Ba tôi phải gọi Bác là Anh; và do vậy nên nghiễm nhiên chúng tôi phải gọi bằng Bác.

Bác Ba Lớn có nghề tay trái là thày thuốc Nam, và cái này có lẽ là qua học tập với người làm thuốc hơn từ gia truyền. Bác tuy biết chữ Quốc ngữ nhưng không biết chữ Hán, điều mà các thầy thuốc Bắc thường biết, hay phải biết. Lúc còn bé thơ tôi hay lại nhà Bác chơi, thấy có cái cối giả thuốc Nam. Phải gọi là "cối nghiền" đúng hơn. Nó hoạt động bằng bánh xe lớn bằng sắt được đưa tới lui trên cái cối hình bán nguyệt đến khi thuóc bên trong nhuyễn ra làm thành một vị trong nhiều  vị của bài thuốc nào đó.

Nhưng với tôi bác Ba Lớn là nhà "cách mạng" nông nghiệp. Ông là người thuê các cán bộ nông nghiệp nhà nước về thực hiện "ghép cây" đầu tiên cho vườn, mang giống ca cao, tiêu hạt và sen củ về trồng ở vườn nhà mình. Thuở ấy phần đông người nông thôn có thể hiều và thực hiện chiết cành để có cây mới, nhưng ghép cây vẫn còn là đề tài xa lạ. Do lý do này có nhiều người đến xem họ làm, và một số bắt chước làm theo đối với cây nhà mình.

Nhưng hai cuộc cách mạng mà bác làm là trồng sen với qui mô lớn, và đem giống lúa mới IR8 về trồng.
Việc trồng sen là điều mới vì giống này xưa nay chưa ai trồng, và tôi chắc thị trường của nó cũng còn hạn hẹp ở những người ăn chay. Ông đã dành ra khoảng 1/2 héc ta ruộng của ông để làm việc này, và chỉ sau một vụ, việc trồng này bỏ phế do không thu được lợi nhuận gì. Dù sao cái ao sen đó cũng thành cái ao sen duy nhất của cả làng được mọi người nói đến như là chuyện lạ hơn là một thành công nào!

Vấn đề thứ đến là ông mang giống lúa IR8 về trồng, với lý do là năng suất tuyệt vời của nó: có thể lên đến 3 hay 40 giạ/ công. Người chê bai đầu tiên chính lá con của Bác, anh Bảy Bình. Anh nói làm sao có thể có cái năng suất phi thường đó, mà ai lỡ dại nghe theo có khi không có gạo mà ăn! Ban đầu giống đó cũng còn hạn chế, bác chỉ được có mấy kí lô về làm giống và cấy cũng chẳng được bao nhiêu. Chỉ sau khi thu hoạch lúa trồng từ giống này nó mới thật sự có số lượng giống đáng kẻ. Nhưng khi đó, do thời gian đã qua khá lâu, giống này đã phổ biến, và nhiều người cũng trồng theo.